ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆ: ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ನಡುವಿನ ಈ ಮಹದಾಯಿ ವಿವಾದವೇನು?

Updated: Thursday, January 5, 2023, 16:46 [IST]

ಬೆಂಗಳೂರು, ಜ. 05: ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿ ನೀರು ತಿರುವು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರು ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಜ್ಯದ ಜನರೆಲ್ಲಾ ಖುಷಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ಈ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಕೊಂಚ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಣ್ಣಗಿದ್ದ ಮಹಾದಾಯಿ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದ ಮತ್ತೆ ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡಿದೆ.

ಹೌದು ಬೆಳಗಾವಿ, ಧಾರವಾಡ, ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನಗರಗಳಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಕಳಸಾ ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಸ್ಕೃತ ವರದಿ ನೀಡುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಇದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ನಡುವಿನ ಮಹದಾಯಿ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದ ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದಿದೆ.ಹಾಗಾದರೇ ಈ ವಿವಾದದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಯೋಣ.

ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಂಡೋವಿ ನದಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಸವರಾಜ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 30 2022 ರಂದು, ಯೋಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎರಡು ವಿವರವಾದ ಯೋಜನಾ ವರದಿಗಳಿಗೆ (ಡಿಪಿಆರ್) ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಘೋಷಣೆ ಬೆನ್ನಲ್ಲೆ ಗೋವಾ ತಕ್ಷಣವೇ ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದೆ. ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಸರ್ವಪಕ್ಷ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದೆ.

ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವ ಈ ಕಳಸಾ - ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆಯೇನು?

ಕಳಸಾ - ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ನೀರಿನ ತಿರುವು ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯನ್ನು ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಂಡೋವಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ನದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ನಡುವೆ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಗೋವಾದಲ್ಲಿರುವ ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನೀರನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಳಗಾವಿ, ಧಾರವಾಡ, ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ನಡುವೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವಿವಾದದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರ ಸ್ಥಳಾಂತರದ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೂಲಕ 35 ಕಿಮೀ ಮತ್ತು ನಂತರ ಗೋವಾ ಮೂಲಕ 52 ಕಿಮೀ ಹರಿದು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಮಹದಾಯಿ ವಿವಾದದ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣವೇನು..?

1980 ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಧಾರವಾಡ ಮತ್ತು ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಉತ್ತಮ ತೆರಿಗೆ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಿದರೂ ಸರ್ಕಾರ ನೀರು ಕೊಡದಿರುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಭಾರಿ ಚಳವಳಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಆಂದೋಲನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಅಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಗುಂಡೂರಾವ್ ಅವರು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕ ಎಸ್‌ಆರ್ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಸಮಿತಿಯು ಮಹದಾಯಿಯನ್ನು ಮಲಪ್ರಭಾಗೆ ಜೋಡಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು.

ಆದರೆ, 1989ರಲ್ಲಿ ಎಸ್‌ಆರ್‌ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗುವವರೆಗೂ ಈ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಗತಿ ಕಂಡುಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಳಸ ಬಳಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಗೋವಾ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಈ ಯೋಜನೆಯೂ ಮುಂದುವರಿಯಲಿಲ್ಲ.

ಕಳಸಾ-ಬಂಡೂರಿ ಯೋಜನೆಯ ಮೂಲ ಯೋಜನೆ ಮಹದಾಯಿ ನದಿಯಿಂದ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ನೀರು ಹರಿಸಿ ಧಾರವಾಡದ ನವಿಲತೀರ್ಥ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು. ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು 1980 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಗೋವಾ ಇದಕ್ಕೆ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿತು.

ಎಸ್.ಎಂ.ಕೃಷ್ಣ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದ ವಿವಾದ

2002 ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಗಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಎಸ್.ಎಂ.ಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆದರು.

ಆದರೆ, ಅಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮನೋಹರ್ ಪರಿಕ್ಕರ್ ನೇತೃತ್ವದ ಗೋವಾ ಸರ್ಕಾರವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಮಹದಾಯಿ ಜಲ ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿರುವ ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಗೋವಾ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲು ಮನವಿ ಮಾಡಿತು. ನಂತರ ಯೋಜನೆಗೆ ನೀಡಿದ್ದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು.

2006 ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಬಿಜೆಪಿ-ಜೆಡಿ (ಎಸ್) ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದವನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ರಚಿಸುವಂತೆ ಗೋವಾ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಅಂತಿಮವಾಗಿ 2010 ರಲ್ಲಿ ಮಹದಾಯಿ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.

2020 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಿಂದನೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಗೋವಾ

2018 ರಲ್ಲಿ, ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ಮಹದಾಯಿ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ 13.42 ಟಿಎಂಸಿ (1000 ಮಿಲಿಯನ್ ಘನ ಅಡಿ) ನೀರು, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ 1.33 ಟಿಎಂಸಿ ಮತ್ತು ಗೋವಾಕ್ಕೆ 24 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ 13.42 ಟಿಎಂಸಿ ಹಂಚಿಕೆಯಿಂದ, 5.5 ಟಿಎಂಸಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದರೆ, ಉಳಿದವು ಜಲ-ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ 5.5 ಟಿಎಂಸಿಯಲ್ಲಿ 3.8 ಟಿಎಂಸಿ ನೀರನ್ನು ಕಳಸಾ ಮತ್ತು ಬಂಡೂರಿ ನಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಲಪ್ರಭಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹರಿಸಬೇಕಿತ್ತು.

ಆದರೆ, ಜುಲೈ 2019 ರಲ್ಲಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಗೋವಾ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರಜೆ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು (ಎಸ್‌ಎಲ್‌ಪಿ) ಸಲ್ಲಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಮಹದಾಯಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ನೀರನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಿಂದನೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಮತ್ತೆ ವಿವಾದ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ವಿವಾದದ ಕುರಿತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ಸಿವಿಲ್ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳು ಸಹ ಇದ್ದವು.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗದಿಂದ (ಸಿಡಬ್ಲ್ಯುಸಿ) ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ.

ಇತ್ತ, 2018 ರಲ್ಲಿ ಮಹದಾಯಿ ಜಲ ವಿವಾದಗಳ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ನೀಡಿದ ಯೋಜನೆಯ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯಗಳು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಿರುವ ಮೂರು ಎಸ್‌ಎಲ್‌ಪಿಗಳಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ ತಿಳಿಸಿದೆ.