ಮಾಘ ಮಾಸದ ಆರಂಭ–ಅಂತ್ಯದ ಗೊಂದಲ: ಉತ್ತರ–ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ ಪರಂಪರೆಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

2026ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಮಾಸವು ಜನವರಿ 19ರಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 17ರಂದು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪಂಚಾಂಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಮಾಘ ಮಾಸವನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 1ರ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ದಿನವೇ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 1ರ ನಂತರವೂ ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಲ್ಲಿ "ಮಾಘ ಮಾಸ ಎಷ್ಟನೇ ತಾರೀಕಿನಿಂದ ಎಷ್ಟನೇ ತಾರೀಕಿನ ತನಕ?" ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗಿರುವುದು ಸಹಜ. ಈ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಸರಿಯವರು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಪಂಡಿತ್ ವಿಠ್ಠಲ್ ಭಟ್.

ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಗಣನೆ - ಚಾಂದ್ರಮಾನದ ಮೂಲ

ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲಗಣನೆಗೆ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಇಬ್ಬರ ಚಲನೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ದೈನಂದಿನ ಜೀವನ, ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳು, ವ್ರತ-ಪರ್ವಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಾಂದ್ರಮಾನ (ಚಂದ್ರನ ಆಧಾರಿತ ಮಾಸ) ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಚಾಂದ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಎಂದರೆ ಒಂದು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ತನಕ ಅಥವಾ ಒಂದು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ತನಕದ ಅವಧಿ. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಪರಂಪರೆಯ ಭೇದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಮಾಂತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಾಂದ್ರಮಾನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪದ್ಧತಿಗಳಿವೆ.
1. ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ - ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಮಾಸ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವುದು
2. ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ - ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ಮಾಸ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವುದು

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಮಾಘ ಮಾಸವು ಪೌಷ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮಾಘ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ತನಕ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷ (ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಂತರ) ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ (ಹುಣ್ಣಿಮೆ ನಂತರ) ಎರಡೂ ಸೇರಿವೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾಘ ಮಾಸವು ಪೌಷ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮಾಘ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಅಂತ್ಯ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

2026ರ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆ

2026ರಲ್ಲಿ ಪೌಷ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಜನವರಿ 18ರಂದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮುಂದಿನ ದಿನ ಜನವರಿ 19ರಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಮಾಘ ಮಾಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾಘ ಮಾಸವು ಫೆಬ್ರವರಿ 17ರ ಮಾಘ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ, ಪೌಷ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ನಂತರ ಆರಂಭವಾದ ಮಾಘ ಮಾಸವು ಫೆಬ್ರವರಿ 1ರ ಮಾಘ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 1ನೇ ತಾರೀಕು ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೊನೆಯ ದಿನ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಫೆಬ್ರವರಿ 1ರ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದರೂ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಆರಂಭವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಆಧಾರ ಏನು?

ಈ ಎರಡು ಪದ್ಧತಿಗಳೂ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವೇ ಹೊರತು, ಒಂದನ್ನು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವೇದಾಂಗ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ, ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ.
* ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಸ್ಮಾರ್ತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.
* ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ವ್ರತ-ಪರ್ವಗಳ ವಿವರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚು.

ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಮಾಸದ ಹೆಸರು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಿಥಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿ (ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ) ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಒಂದೇ ದಿನ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಮಾಸದ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ವಿಧಾನ ಮಾತ್ರ ವಿಭಿನ್ನ.

ವ್ರತ-ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು?

ಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ, ವ್ರತ-ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರು ತಮ್ಮ ಕುಲಪರಂಪರೆ, ಆಚಾರ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸ್ಮಾರ್ತ, ಮಾಧ್ವ, ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯವರು ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪರಂಪರೆಯವರು ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಮಾಘ ಸ್ನಾನ, ಮಾಘ ವ್ರತ, ಮಾಘ ದಾನ ಮುಂತಾದ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಸ್ನಾನ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ತನಕ ನಡೆಯುವುದಾದರೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ತನಕ ಮಾಘ ವ್ರತದ ಮಹತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ.

ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವೇನು?

ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪಂಚಾಂಗಗಳ ಮಾಹಿತಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ, ಈ ಭೇದ ತಿಳಿಯದವರಿಗೆ ಗೊಂದಲ ಸಹಜ. ಆದರೆ ಪರಿಹಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ:
"ನಾನು ಯಾವ ಪರಂಪರೆಯವನಾಗಿದ್ದೇನೆ?" ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಆ ಪರಂಪರೆಯ ಪಂಚಾಂಗ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.
ಒಂದು ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೊಂದರೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ತಪ್ಪು-ಸರಿಯೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಲ್ಲ.

ಮಾಘ ಮಾಸದ ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯದ ಕುರಿತ ಗೊಂದಲ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಗಣನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಪ್ರತೀಕ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿ - ಎರಡೂ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ನಡೆದು ಬಂದಿರುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಂಪರೆಗಳು. 2026ರಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಮಾಸವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನವರಿ 19ರಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ 17ರವರೆಗೆ ಇದ್ದರೆ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 1ರ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ, ಮಾಘ ಮಾಸದ ವ್ರತ-ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಿಂತೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅರಿತು ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಗೊಂದಲವಿಲ್ಲ; ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಗೊಂದಲ. ಇದೇ ಮಾಘ ಮಾಸದ ವಿಚಾರ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಪಾಠ.

(ಬರಹ: ಪಂಡಿತ್ ವಿಠ್ಠಲ್ ಭಟ್)

English summary

Magha Masa in 2026 begins on January 19 and ends on February 17 as per the Amanta system, but North India follows the Purnimanta system, ending Magha on February 1.